Οι Αδερφοί Καραμάζοφ

«Οι Αδερφοί Καραμάζοφ» πρόκειται για το πληρέστερο ψυχολογικό μυθιστόρημα που γράφτηκε ποτέ. Ο ίδιος ο Sigmund Freud το θεωρούσε το σπουδαιότερο λογοτεχνικό έργο όλων των εποχών. Ο Ντοστογιέφσκι «σπάει» την ανθρώπινη προσωπικότητα σε τέσσερα κομμάτια, δημιουργώντας έναν εσωτερικό διάλογο ανάμεσα στις διαφορετικές πτυχές του εαυτού μας.

Το 1880, λίγο πριν πεθάνει, ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι έγραψε το τελευταίο του έργο - και το πιο ολοκληρωμένο. “Οι Αδερφοί Καραμάζοφ” δεν είναι απλά μυθιστόρημα - είναι φιλοσοφικό, θεολογικό, ψυχολογικό, υπαρξιακό κείμενο που σε τραντάζει από την πρώτη μέχρι την τελευταία σελίδα.

Είναι η ιστορία τεσσάρων αδερφών - του Ντμίτρι, του Ιβάν, του Αλιόσα, και του Σμερντιακώφ - και του πατέρα τους, του Φιοντόρ Καραμάζοφ, ενός διεφθαρμένου, ηδονιστή, αποκρουστικού άντρα που όλοι μισούν. Και όταν ο πατέρας δολοφονείται, ξεκινάει ένα δράμα που δεν είναι μόνο αστυνομικό - είναι η μάχη του ανθρώπου με τον Θεό, με την ελευθερία, με την ενοχή, με το νόημα της ύπαρξης. Γιατί ο Ντοστογιέφσκι δεν γράφει για έγκλημα - γράφει για την ψυχή που αγωνίζεται ανάμεσα στο φως και το σκοτάδι.

Κάθε αδερφός είναι μια φιλοσοφία, μια στάση ζωής, ένας τρόπος να αντιμετωπίζεις την ύπαρξη. Ο Ντμίτρι είναι το πάθος - ο άντρας που ζει με ένταση, που αγαπά με μανία, που μισεί με μανία, που είναι παγιδευμένος στα ένστικτά του. Είναι ο άνθρωπος που θέλει να είναι καλός - αλλά το σώμα του, οι επιθυμίες του, ο θυμός του τον σέρνουν αλλού.

Ο Ιβάν είναι η λογική - ο διανοητής, ο άθεος, αυτός που δεν μπορεί να δεχτεί έναν Θεό που επιτρέπει την αθωότητα να υποφέρει. Λέει το διάσημο: «Αν ο Θεός δεν υπάρχει, τότε όλα επιτρέπονται». Και αυτή η φράση - αυτή η ιδέα - είναι η βόμβα που ανατινάζει όλη την ηθική.

Ο Αλιόσα είναι η πίστη - ο νεαρός μοναχός που πιστεύει στον Θεό, στην αγάπη, στη συγχώρεση. Αλλά όχι τυφλά - πιστεύει παρά τον πόνο, παρά την αδικία, παρά το σκοτάδι. Και μετά υπάρχει ο Σμερντιακώφ - ο νόθος γιος, ο υπηρέτης, ο ξεχασμένος. Αυτός που δεν έχει όνομα πατέρα, που δεν έχει θέση στον κόσμο, που μεγάλωσε στην περιφρόνηση. Και αυτός - αυτός ο αόρατος - είναι ο πραγματικός δολοφόνος.

Ο Σμερντιακώφ είναι η σκοτεινή συνέπεια των ιδεών του Ιβάν. Ο Ιβάν φιλοσοφεί: «Αν ο Θεός δεν υπάρχει, όλα επιτρέπονται». Αλλά ο Ιβάν το λέει στο σαλόνι, στα βιβλία, στις συζητήσεις. Ο Σμερντιακώφ το κάνει πράξη. Παίρνει τη φιλοσοφία του Ιβάν - και σκοτώνει τον πατέρα τους. Και μετά λέει στον Ιβάν: «Εσύ μου το δίδαξες. Εγώ απλά σε πίστεψα». Και αυτό είναι το πιο τρομακτικό: Ότι οι ιδέες δεν είναι αθώες. Οι λέξεις δεν μένουν στα βιβλία. Κάποιος τις ακούει - και τις ζει. Και ο Σμερντιακώφ, ο περιφρονημένος, ο ξεχασμένος, ο χωρίς θέση στον κόσμο - είναι αυτός που έδειξε ότι η απουσία Θεού δεν φέρνει ελευθερία - φέρνει χάος, φόνο, απελπισία. Και στο τέλος, αυτοκτονεί. Γιατί ακόμα κι αυτός δεν άντεξε να ζήσει σ’ έναν κόσμο όπου «όλα επιτρέπονται».

Και μετά υπάρχει ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής - ένα κεφάλαιο μέσα στο βιβλίο που από μόνο του θα μπορούσε να είναι ανεξάρτητο φιλοσοφικό έργο. Ο Ιβάν διηγείται μια παραβολή: Ο Χριστός επιστρέφει στη γη - και η Εκκλησία τον φυλακίζει. Γιατί; Γιατί η ελευθερία που έφερε ο Χριστός είναι αβάσταχτη για τους ανθρώπους. Οι άνθρωποι δεν θέλουν ελευθερία - θέλουν ψωμί, θαύματα, εξουσία. Θέλουν κάποιον να τους πει τι να κάνουν, να τους σώσει, να τους ελέγξει. Και η Εκκλησία - που υποτίθεται υπηρετεί τον Χριστό - τον προδίδει, γιατί προτίμησε να δώσει στους ανθρώπους άνεση αντί για αλήθεια, υποταγή αντί για ελευθερία. Και ο Χριστός; Δεν μιλάει. Απλά φιλάει τον Ιεροεξεταστή στα χείλη - και φεύγει. Και αυτό το φιλί είναι ίσως η πιο βαθιά απάντηση που έδωσε ποτέ η λογοτεχνία.

Ο Ντοστογιέφσκι δεν κρίνει. Δεν σου λέει «ο Ιβάν έχει δίκιο» ή «ο Αλιόσα έχει δίκιο». Σου δείχνει και τους τέσσερις αδερφούς - και αφήνει εσένα να παλέψεις μαζί τους. Ο Ντμίτρι σου δείχνει την πάλη του πάθους με την ενοχή. Ο Ιβάν σου δείχνει την πάλη της λογικής με την απελπισία. Ο Αλιόσα σου δείχνει την πάλη της πίστης με την αμφιβολία. Και ο Σμερντιακώφ - ο ξεχασμένος - σου δείχνει τι συμβαίνει όταν δεν έχεις ούτε πίστη, ούτε αγάπη, ούτε θέση στον κόσμο. Σου δείχνει ότι η περιθωριοποίηση, η απόρριψη, η έλλειψη νοήματος - δημιουργούν τέρατα. Και ότι κανείς από εμάς δεν είναι αθώος όταν ο «Σμερντιακώφ» του κόσμου μας σκοτώνει - γιατί εμείς τον κάναμε αόρατο.

Και στο τέλος, όταν η δίκη τελειώσει, όταν ο ένοχος καταδικαστεί (ή όχι), όταν οι αδερφοί βρεθούν ή χαθούν - δεν είναι αυτό που μένει. Αυτό που μένει είναι η ερώτηση: Τι θα κάνεις εσύ με την ελευθερία σου; Θα πιστέψεις παρά τον πόνο - ή θα αρνηθείς παρά την ελπίδα; Θα γίνεις Ιβάν που φιλοσοφεί - ή Σμερντιακώφ που δρα;

Ο Ντοστογιέφσκι ξέρει ότι η ζωή δεν έχει τέλεια απαντήσεις. Αλλά ξέρει και κάτι άλλο: Ότι η αναζήτηση της απάντησης - η πάλη με τον Θεό, με τον εαυτό σου, με το σκοτάδι - είναι αυτό που σε κάνει άνθρωπο.

Και ότι στο τέλος, αυτό που σώζει δεν είναι οι απαντήσεις - είναι η αγάπη. Η αγάπη που δεν εξηγείται, που δεν δικαιολογείται, που υπάρχει παρά τα πάντα. Όπως το φιλί του Χριστού στον Ιεροεξεταστή. Όπως η αφοσίωση του Αλιόσα στους ανθρώπους. Όπως η συγχώρεση που δίνεται όχι επειδή την αξίζεις - αλλά επειδή χωρίς αυτήν, δεν υπάρχει ελπίδα για κανέναν.

Κωνσταντίνος Ζωχιός 

Ψυχολόγος/ Ψυχοθεραπευτής